इलेक्ट्रिशियन म्हणून काम करण्यासाठी बेसिक इलेक्ट्रिकल नॉलेज | Basic electrical knowledge to work as an electrician – In Marathi

इलेक्ट्रिशियनचे काम काय असते?

मित्रांनो, मी तुम्हाला सोप्या भाषेत समजून सांगण्याचा प्रयत्न करेन की, इलेक्ट्रीशियनचे काय काम असते?  इलेक्ट्रिशियनच्या नावावरून हे स्पष्ट होते की जो व्यक्ती इलेक्ट्रिकचे काम करतो तो इलेक्ट्रिशियन असतो.  इलेक्ट्रिकलचे काम म्हणजे काय?  मित्रांनो, कोणत्याही विद्युत उपकरणापर्यंत वीज पोहोचण्यासाठी वायरिंग करणे किंवा योग्य पद्धतीने नियोजन करणे हे इलेक्ट्रिशियनचे काम असते.  किंवा एखाद्या उपकरणाला वीज मिळत नसेल तर ते शोधून पुन्हा वीज पोहोचवणे हे इलेक्ट्रिशियनचे काम असते.  इलेक्ट्रिक उपकरणे दुरुस्त करण्याचे कामही इलेक्ट्रिशियनकडून केले जाते.

फेज, न्यूट्रल आणि अर्थिंगचे कार्य काय असते?

मित्रांनो, आपल्या घरांमध्ये किंवा ऑफिसमध्ये सिंगल फेजचा वीज पुरवठा असतो.  ज्यामध्ये 2 मुख्य वायर, 1 फेज आणि इतर न्यूट्रल असते.  कोणतेही सिंगल फेज डिव्हाईस चालवण्यासाठी फक्त 1 फेज आणि 1 न्यूट्रल आवश्यक असते.  यापैकी कोणतेही एक विद्युत उपकरणापर्यंत पोहोचले नाही, तर ते उपकरण काम करणार नाही.

कोणत्याही सिंगल फेज इलेक्ट्रिकल उपकरणामध्ये, विद्युत प्रवाह फेज वायरमधून प्रवेश करतो आणि न्यूट्रल वायरद्वारे पुरवठा स्त्रोताकडे परत येतो.  जर विद्युत प्रवाहाचा हा मार्ग काही कारणास्तव खुला झाला, तर उपकरणे बंद होतील किंवा सर्किटओपन होऊन उपकरण कार्य करणार नाहीत.

फेज वायर लाल रंगात दाखवली असते आणि न्यूट्रल वायर काळ्या रंगात दाखवली असते.  आणि त्या दोघांसोबत आणखी एक वायर असते जी अर्थिंगची असते.  जे हिरव्या रंगात दाखवले असते.

पण मित्रांनो अर्थिंग वायर ही विद्युत उपकरणे चालवण्यासाठी वापरली जात नाही, तर अर्थिंग ही संरक्षक वायर म्हणून वापरली जाते.

अर्थिंग का आवश्यक असते? येथे तुम्ही वरील निळ्या वाक्यावर क्लिक करून अर्थिंगची संपूर्ण माहिती वाचू शकता.

अर्थिंगबद्दल वाचले असेल तर आपण पुढे वळूया.

विद्युत उपकरण

मित्रांनो, इलेक्ट्रिक उपकरणे जी आपण आपल्या विविध गोष्टी साध्य करण्यासाठी वापरतो.  जसे की बल्ब, पंखे, गीझर, इलेक्ट्रिक मोटर्स इत्यादी, ही सर्व उपकरणे एक प्रकारची रेसिस्टन्स असतात. ज्यामधून विद्युत प्रवाह वाहतो, तर हे रेसिस्टन्स विद्युत उर्जेचे इतर उर्जेमध्ये रूपांतर करतात.  जी ऊर्जा आपण वापरून आपले इच्छित काम साधू शकतो.

करंट, व्होल्टेज आणि रेझिस्टन्स म्हणजे काय?

विद्युत प्रवाहाचे परिणाम (Effects of Electric Current)

कोणतेही विद्युत उपकरण काम करत असताना त्या उपकरणामध्ये विद्युत ऊर्जेचे अन्य उर्जेमध्ये रूपांतर होत असते.  ज्याला विद्युत प्रवाहाचे परिणाम (Effects of Electric Current) असे म्हणतात.

विद्युत प्रवाह प्रतिरोध (Resistance) म्हणजे विद्युत उपकरणातून जात असताना, खाली नमूद केलेल्या उर्जेमध्ये बदल होतो.

विद्युत प्रवाहाचे प्रभाव

  1. भौतिक प्रभाव
  2. एक्स-रे प्रभाव
  3. हीटिंग इफेक्ट
  4. रासायनिक प्रभाव
  5. चुंबकीय प्रभाव

विद्युत प्रवाहाचा भौतिक प्रभाव

आपले शरीर हे विजेचे उत्तम वाहक असते.  म्हणजे आपल्या शरीरातून वीज वाहते.  जेव्हा ठराविक प्रमाणात वीज आपल्या शरीरातून जाते आणि त्यामुळे इलेक्ट्रिक सर्किट पूर्ण होते.  मग आपल्याला विजेचा धक्का बसतो.  याला विद्युत प्रवाहाचा भौतिक परिणाम असे  म्हणतात.

विजेच्या धक्क्यामुळे मानवी शरीरातील उष्णता वाढू लागते.  त्यामुळे रक्त जळू लागते.  विजेच्या धक्क्यामुळे एखादी व्यक्ती लाईन ला चिकटून राहू शकते किंवा दूर फेकली जाऊ शकते.  विजेच्या धक्क्याची तीव्रता मानवी शरीरातून जाणाऱ्या विद्युत प्रवाहाच्या प्रमाणावर आणि त्या विद्युत प्रवाहाच्या शरीरातून जाण्याच्या कालावधीवर अवलंबून असते.

विद्युत शॉक मानवी शरीराच्या रक्ताभिसरण प्रणालीवर परिणाम करते. काही क्षणांसाठी त्या व्यक्तीची विचारशक्ती निघून जाते. ती व्यक्ती बेशुद्ध होऊ शकते.

विजेच्या धक्क्याची तीव्रता जास्त असल्यास त्या व्यक्तीचा मृत्यूही होऊ शकतो.

वैद्यकीय क्षेत्रात या भयावह इलेक्ट्रिक शॉकचा वापर करून.  मानसिक आजारी व्यक्ती आणि कर्करोगाने ग्रस्त लोकांवर उपचार केले जातात.

विद्युत प्रवाहाचा हा भौतिक परिणाम अशा प्रकारे वापरला जातो.

विद्युत प्रवाहाचा एक्स-रे प्रभाव

जर उच्च व्होल्टेजचा विद्युत प्रवाह व्हॅक्यूम ट्यूबद्वारे पाठविला गेला तर त्यात एक्स-रे किरण तयार होतात.

हे किरण विद्युत चुंबकीय लहरींच्या स्वरूपात असतात.

या किरणांची तरंगलांबी खूपच कमी असते.  त्यामुळे त्यांच्यात अधिक क्षमता असते.  असे क्ष-किरण धातू किंवा मानवी शरीरातून सहज जाऊ शकतात.  हा विद्युत शॉकचा एक्स-रे प्रभाव असते.

एक्स रे चा वापर कुठे केला जातो?

मानवी शरीराच्या अंतर्गत अवयवांचे फोटो मिळविण्यासाठी हा क्ष-किरण (X-Ray) प्रभाव वैद्यकीय शास्त्रात वापरला जातो.

विद्युत प्रवाहाचा हीटिंग इफेक्ट

जेव्हा विद्युत प्रवाह कंडक्टरमधून वाहतो तेव्हा त्या कंडक्टरमध्ये उष्णता निर्माण होते.  हा विद्युत प्रवाहाचा थर्मल किंवा फार्माकोलॉजिकल प्रभाव असते.  हा परिणाम इलेक्ट्रिकल क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात वापरला जातो.

उदाहरण

  • हीटर
  • इलेक्ट्रिक शेगडी
  • सोल्डरिंग आयर्न
  • इलेक्ट्रिक आयर्न
  • केटली

या सर्वांचा वापर उष्णता मिळविण्यासाठी आणि दिवे, ट्यूबलाइट, एलईडीमध्ये प्रकाश देण्यासाठी केला जातो.

विद्युत प्रवाहाचा चुंबकीय प्रभाव

मित्रांनो, कोणत्याही कंडक्टरमधून जेव्हा विद्युत प्रवाह वाहतो तेव्हा त्या कंडक्टरभोवती चुंबकीय रेषा तयार होतात.  यालाच विद्युत प्रवाहाचा चुंबकीय प्रभाव म्हणतात.  विद्युत प्रवाहाचा केवळ चुंबकीय प्रभाव वापरून, आपण

  •  विद्युत मोटर
  •  ट्रान्सफॉर्मर
  • इलेक्ट्रिक घंटा
  • मोटर स्टार्टर इत्यादी

 चालवू शकतो.

विद्युत प्रवाहाचा रासायनिक प्रभाव

जेव्हा विद्युत प्रवाह इलेक्ट्रोलाइटमधून जातो तेव्हा त्या इलेक्ट्रोलाइटचे मूलभूत घटक वेगळे होतात.  हा विद्युत प्रवाहाचा रासायनिक प्रभाव आहे. ज्याचा वापर आपण बॅटरी चार्जिंगसाठी, होम इन्व्हर्टरसाठी, इलेक्ट्रोप्लेटिंगसाठी इत्यादी ठिकाणी करतो.

मित्रांनो, विद्युत ऊर्जेचे विद्युत प्रवाहाच्या या 5 प्रभावांपैकी एकामध्ये रुपांतर करून कोणतेही काम आपण सहजपणे करू शकतो.

इलेक्ट्रिकल काम करणाऱ्या इलेक्ट्रिशियनला तो ज्या मशीनवर काम करत असते त्याची चांगली माहिती असावी.  वर नमूद केलेल्या विद्युत प्रवाहाच्या 5 प्रभावांपैकी कोणता प्रभाव त्या यंत्रामध्ये वापरला जातो त्याला ते माहीत असावे .

इलेक्ट्रिशियनचे काम जाणून घेण्यासाठी तुम्हाला इलेक्ट्रिक सर्किट्सबद्दल देखील माहिती असणे आवश्यक आहे, तर सर्किटबद्दल तपशीलवार वाचा…

 

हे ही वाचा.. 

4.3/5 - (6 votes)

आपला अभिप्राय नोंदवा

%d bloggers like this: